Osmanlılar'da Sosyo-Ekonomik Yapı-3 Esnaf ve Küçük Sanayi (Medeniyetler Tarihi)

astroloji-2/ahilik-osmanl" 237" 171" Osmanlılar´da Esnaf ve Küçük Sanayi



Osmanlı sanayi ve iç ticaret kesimleri, esnaf birlikleri halinde teşkilatlanmıştı. Bu birlikler, fülüvvet ve ahilik kurumuna daya­lı İslam ve Selçuklu esnaf birliklerinin bir devamıdır. Osmanlı devletinin kuruluşunda görev alan dört sosyal zümreden biri ahiler, ikincisi bunun kadın kolu olan bacılar, sonra gaziler ve abdallardır. II. Mehmed dahil olmak üzere ilk Osmanlı sultanları, ahi teşkilatının da başları idiler. Devletin yerleşmesinden sonra ahiler siyasi yönlerini bırakarak esnaf olarak varlık ve etkilerini sürdürmüşlerdir. Bu yüzden esnaf, fütüvvetname denen yönetmeliklere tabi, hizmet ehli, diğergam, dayanışma, özerk bir yapıya sahiptir. Sistem rekabete değil işbirliğine, karşılıklı kontrol ve tahsis ilkelerine dayanır, iş ve çalışma hayatı belli bir disiplin altına alınmıştır. Yükselebilmek için ehliyet ve liyakat esastır. Bu yolda herşey sıralıdır, teşkilatın en büyüğü gibi keyfî hareket ede­mez. Esnaflığa giren genç, mesleğinde uzmanlaşmadıkça ve zaman gelmedikçe yükselemez ve ayrı dükkan açamaz.

Sistem, ihtiyaca göre üretim hedeflerine uygun olduğu gibi, zihniyet de çıkarcı değil dayanışmacı, bencil değil diğergam esasa dayanmaktadır. Esnafın üzerinde kadı ve muhtesib bulunmaktadır. İç teşkilatın önemli unsurlan şeyh, nakib, kethüda (kahya), yiğitbaşı, ehli vukuf (ehl-i hibre)dir. Diğer görevlerinin yanında, kadı´nın bu teşkilatın başı olması piyasa üzerinde devlet denetiminin derecesini gösterir. Üretilen ve piyasaya arzedilen her şey kadının bilgisi içindeydi. Sistem içinde malların üreticiden tüketiciye en kısa yoldan intikali amaçlanmıştı. Esnaf gedik usulüne tabiydi. Bu, me­murların kadro sistemine benzer. Bunda da ihtiyaç duyuldukça yeni kadrolar ihdas edilir, böylece iç ticaret kesiminin aşırı büyümesi engellenirdi.

Alım ve satış tekelleri esnaf düzeninin en önemli hususlarındandır. Bu tekeller devletin üretim, mübadele ve fiyatları etkin bir şekilde denetlemesini sağlıyordu. Bu olgu bir işbölümü disiplini de oluşturmuştu. Esnafın birbirlerinin üretim ve satış sahalarına taşmaları yasaktı. Yine böylece hem haksız rekabetin, hem de işsizliğin önlenmesi amaçlanıyordu. Esnafın işleyeceği hammadde tedarikinde güçlük çekmemesi için de tahsis politikası izleniyordu. Yani belli hammaddeler, belli esnafa tahsis edilmişti. Bu tahsislerde, özellikle stratejik maddelerde devlete bir öncelik tanınmış­tır.

Esnaf sistemi içinde ürün arzının, dolayısıyla bu ürünlerin fiyatlarının istikrarlı, kalitelerinin standartlara uygun olması amaçlanmıştır. Teşkilat yan özerk yapısıyla devletin uyguladığı narh politikasının en önemli yürütme ve denetim cihazını oluşturmuştur.

Böyle bir sosyo-ekonomik yapıyla karşılaşan, mesleğe yeni giren genç, mesleğin inceliklerini öğreninceye kadar ustasına hizmet ederken, bîr yandan da ahlakî arınma içerisinde olmalıdır. Gence bu yolda verilen yol atası ve yol kardeşi yardımcıdır. Geleceği yola (fütüvvete), birliğe, yardımlaşma sandığına, mesleğe, sanala ve ihvana ihanet etmedikçe, birlik mensupları tarafından garanti edilmiştir.

Esnaf birliklerinde meslekteki maharet ve eskiliğe dayanan bir kademeleşme mevcuttu. Fakat aynı dönemde batı korporasyonlarında görülen tabakalaşma sözkonusu olmamıştır. Batı sınıflı toplum yapısının sonucu olan bu durum, Avrupa sendikacılığına yansımıştır.

Esnaf teşkilatı içerisinde sosyal güvenlik ve eğitim önemle kendini gösterir. Yine siyasi katılma olayı oldukça yüksektir. Esa­sen kendi içindeki özerk ve demokratik yapısı, dış ilişkilerdeki katılımcı rolüyle tamamlanmıştır.

Sanayi, dericilik, ipekli ve yünlü dokumacılık gibi hayvancılıkla, pamuklu dokumacılık gibi tarımla yakın ilişki halindeydi, Gemi inşa sanayii devletin elinde tuttuğu savunma sanayiine örnek olarak verilebilir. Küçük sanayi esnaf teşkilatının elindedir.

Ülkede bakır, gümüş, altın, şap, demir, kurşun ve kükürt madenleri bulunmakta para politikasının gerekleri ve savunma sanayiinin ihtiyaçtan maden işletmeciliğine yön vermiştir. Maden sanayii tarım aletleri, ev gereçleri ve savaş malzemeleri konusunda yoğunlaşmıştır.

Osmanlı'larda Sosyo-Ekonomik Yapı-1
Osmanlı'larda Sosya-Ekonomik Yapı-2 Tımar Sistemi
Osmanlı'larda Sosyo Ekonomik Yapı-3 Esnaf ve Küçük Sanayi
Osmanlı'larda Sosyo Ekonomik Yapı-4 Ücretler-Ulaşım-Maliye-Finansman
Osmanlı'larda Sosyo Ekonomik Yapı-5 Vakıf Sistemi

Ahmet TABAKOĞLU - SBA