Ahkamü's-Sulta­niye Maverdi, Yazarı, Konuları,

el-Ahkâmü's-sultâ­niyye. Meşhur Şafiî fakihi Mâverdî'nin (ö.450/1058) devletin esas teşkilât ve idaresiyle ilgili fikhi ahkâmı bir araya toplayan eseri.

Eserin tam adı el-Ahkâmü's-sultâ­niyye ve'l-vilâyâtü'd-dîniyye'û\r. Mâverdi'nin bu eseri kimin emri üzerine ve hangi tarihte kaleme aldığı konusu tartışmalıdır. Kadı Ebû Ya'lâ el-Ferrâ'nın (ö. 458/1066) aynı adlı eseri üzerinde doktora çalışması yapan Muhammed Abdülkâdir Ebü Fâris, çalışmasında her iki eserin mukayesesini yaparken Mâverdi'nin eserinin 421 (1030) yılını geç­meyen bir tarihte yazıldığını belirtir (bk. s. 522). Bu tarih esas alındığı takdirde, Mâverdi'den eserin yazılmasını isteyen kişinin Abbasî Halifesi Kâdir-Billâh (o. 422/1031) olması gerekmektedir. Aynı konuda görüş beyan eden müsteşrik Gİbb de el-Ahkâmü's-sultâniyye'nin adı geçen halife veya onun oğlu Kâim-Biemrillâh'ın isteği üzerine yazıldığını söyler (bk. Gibb, s. 152). Söz konusu iki halife döneminde de Abbasî hilâfeti üze­rinde Şiî-Büveyhî hâkimiyetinin zayıfla­maya başladığı, Abbasî hilâfetinin güç­lenmesi ve Sünnîliğin yeniden hâkim kı­lınması İçin çalışıldığı görülmektedir. Dolayısıyla, böyle bir siyasî ve içtimaî vasat içinde, hem meselenin teorik yö­nüne ışık tutmak, hem de yürütülen si­yasî mücadeleye hukukî bir dayanak bulmak maksadıyla böyle bir eseri kale­me almasının Mâverdfden istenmiş ol­ması kuvvetle muhtemeldir. Öte yandan Mâverdrnin, İslâm hukuku sahasındaki şöhreti ile halifenin elçisi olarak Büveyhî emîri ve Selçuklu sultanı nezdinde yaptığı görüşmelerdeki diplomatik ba­şarılarının bu talepte önemli payı olsa gerektir.

Eser yirmi bölümden meydana gel­miştir. Bunlar sırasıyla imamet (dev­let reisliği), vezirlik, valilik (el-imâre ale'l-bilâd), cihad emirliği, iç meseleler (irtidad, bağy, yol kesicilik), kadılık, mezâ­lim mahkemeleri, nikâbe, namazlar­da imamlık, hac emirliği, zekât, fey ve ganimet, cizye ve haraç, hükümleri de­ğişik bölgeler, toprağın ihyası ve suların çıkarılması, himâ ve irfak, iktâ, divan­lar, suçlar ve son olarak hisbe. Görül­düğü gibi Mâverdfnin ele aldığı konu­lar, devletin esas teşkilâtı, hukukî, idari ve malî yapısıyla ilgili ana meseleleri kapsamaktadır.

Eserin mukaddimesinde, devlet ida­resiyle ilgili hükümlerin özellikle devlet adamları tarafından bilinmesi gerekti­ğini, ancak bu hükümlerin fıkıh kitapla­rında çok dağınık bir halde bulunması­nın bunları öğrenme güçlüğü doğurdu­ğunu kaydeden Mâverdî. bu dağınık hü­kümleri müstakil bir eserde bir araya getirmek suretiyle hem devlet adamla­rına yardımcı olmaya gayret ettiğini, hem de böyle bir eserin telifi hususun­daki isteği yerine getirdiğini belirtir.

Mâverdî, eserde her bölümü kendi bü­tünlüğü içerisinde ele alır ve inceler. Ele aldığı halife, vezir, vali. kadı gibi kamu görevlilerinin nitelikleri, tayini, hak ve yetkileri üzerinde durur. Meselâ kitabın en önemli bölümü olan imameti şu alt bölümler halinde İnceler: Halife tayini­nin lüzumu, halifede aranan şartlar, halifenin belirlenmesi, halifeyi seçecek olanlar (ehlü'l-hal' ve'l-akd) ve seçim usulleri, veliaht usulüyle halife tayini. veliaht tayininde aranan şartlar, halife­nin hak ve vazifeleri.

Mâverdî, konuları mukayeseli bir me­tot takip ederek incelemiştir. İslâm hu­kukçularının İttifak ettiği meseleleri İmam Şafiî'nin usulüne göre anlatırken, ihtilaflı konularda diğer mezheplerin görüşlerini de belirtir. Çok defa Şafiî'­nin görüşünü benimsemek ve savun­makla birlikte, bazan diğer mezheple­rin görüşlerini benimsediği de olur. Ba­zan da sadece mezheplerin görüşlerini ortaya koymakla yetinir, aralarında bir tercih yapmaz. Bu yönüyle Mâverdî, serbest ictihad taraftan bir Şafiî hu­kukçu olarak görünmektedir. Ayrıca âyet. hadis ve hukukçuların ictihadları-nın yanı sıra. başta Hulefâ-yi Râşidîn olmak üzere önceki devir uygulamaları­na da yer verir. Zaman zaman Arap şii­rinden faydalandığı da olur.

el'Ahkâmü's-sultâniyye'de ele alı­nan konular fıkıh kitaplarının değişik bölümlerinde incelenmekle birlikte, eser bunları toplu ve müstakil olarak ele alan ilk kaynaklardan birisi olması açısından önemlidir. Eserin oldukça er­ken dönemlerden beri pek çok Batılı araştırmacının dikkatini çekmesi muh­temelen bu sebepledir. VVorms, kitabın 1

2.

13. ve 18. fasıllarını Journal Asioti-gue'de neşretti (October 1842, s. 377 vd.ı. Eserin tamamı ise ilk defa Maxi-milian Enger tarafından yayımlanmıştır {Mauerdü Constitutiones Politicae, Bonn 1853) Daha sonra L6on Ostrorog eserin sadece iki bölümünün (imamet, cihad emirliği) Fransızca tercümesini neşret-miştir {Traite de droit pubtic musulman, Paris 1901-1906) el-Ahkâmü's-sultâniy-ye'nin Fransızca tam tercümesini ise E. Fagnan yapmıştır {Les Statuts gouuerne-mentaux, Algiers 1915). Eser hakkında ilk inceleme S. Keijzer tarafından yapıl­mıştır {Mauerdi's publiek en adminisrati-ef Regl uan den İslam met een Inleiding över de Toepasselijkheid uan dat Regt in Nederlandsch Indie, The Hague 1862). Daha sonra Kremer, Gibb. Rosenthal başta olmak üzere çok sayıda Batılı müellif. el-Ahkâmü's-sultaniyye'nin be­lirli bölümlerini inceleme konusu yap­mışlardır. Mâverdfnin eserinde ele aldı­ğı konuları değerlendiren bu yazarlar, onun yaşadığı dönemin şartlarından et­kilenip etkilenmediğini tartışmışlardır. Bunlardan Kremer ve Sauvaget, Mâverdi'nin zamanının şartlarından hiç etki­lenmeden tamamen nazarî bir görüşle eserini kaleme aldığını söylerken, Gibb ve Rosenthal gibi pek çok müsteşrik ise müellifin içinde bulunduğu dönemin şartlarından çok fazla etkilendiği görü­şünü savunmaktadır (bk. Gibb, s. 153; Henri Laoust, REI, XXXVI/

1.

s. 12-13; Donald P Little, The Müslim World, LXIV/ 1, s. 3-4, Mâverdî'nin eseri ile Ebû Ya'lâ-nın aynı adı taşıyan eserinin mukayesesi için ayrıca aşağıdaki el-Ahkâmüs-Sul-tâniyye maddesine bakınız.).

Mâverdî ve el-Ahkâmü's-sultâniyye'si hakkında Harvard Üniversitesinde John Mikail tarafından 1968de bir dok­tora tezi hazırlanmıştır {Mâoerdî: A Study in Islamic Political Thought).el-Ahkâmü's-sultâniyye Ali Şafak tara­fından Türkçe'ye tercüme edilmiştir (İs­tanbul 1976).

Diyanet İslam Ansiklopedisi