Darül­muallimat Nedir, Ne Demek, Tarihçesi, Hakkında Bilgi

Dârül­muallimât. Osmanlı Devleti'nde 1870-1924 yılları arasında faaliyet gösteren kız öğretmen okullarına verilen ad.

Kız öğretmen okulları, Tanzimat dev­rinde kızlara ait mekteplerin faaliyete geçmesi üzerine bunlara bayan öğretmen yetiştirmek için açılmıştır. Önce İstanbul Dârülmuallimâtı veya Dârülmuallimât-ı Âliye adlarıyla İstanbul'da, ardından II. Meşrutiyet döneminde taşradaki bazı vi­lâyetlerde açılan bu okulların kuruluş gayesi, Osmanlı maarifini düzene koy­mayı hedefleyen 1869 tarihli Maârif-i Umûmiyye Nizamnâmesi'nin 68. maddesinde kız sıbyan ve rüşdiye mektep­lerine kadın öğretmen yetiştirmek ola­rak belirtilmiştir. Nizamnameye göre, sıbyan ve rüşdiye şubelerinden meyda­na gelen dârülmuallimâtın ştbyan şube­sinin öğretim süresi iki, rüşdiye şubesininki üç yıl olacaktı, öğrenci sayısı ise elli olarak belirlenmişti. Bu öğrenciler mecburi hizmet karşılığında ayda 30-50 kuruş arasında harçlık alacaklardı.

1869 yılı sonunda okulun açılış hazır­lıklarına başlayan Maarif Nezâreti bina olarak Sultanahmet'te ahşap bir konağı kiraiadı. 8 Şubat 1870'te okula imtihanla öğrenci alındı ve müdürlüğe Emin Efendi tayin edildi[167]. Dârülmualümât 26 Nisan 1870 tarihin­de, Maarif Nâzın Saffet Paşa'nın İslâm'­da kadınların öğretimine önem verildi­ğine ve serî tesettürün buna asla engel olmadığına işaret eden konuşmasıyla açıldı[168]. Nizâmnâmeye göre okulun sıbyan şube­sinde mebâdî-i ulûm-i dîniyye, kavâid-i lisân-ı Osmânî ve kitabet, usûl-i ta'lîm, her cemaatin kendi dili, risale-i ahlâk, hesap ve defter tutma, târîh-i Osmânî ve coğrafya, ma'lûmât-ı nâfia, mûsiki, dikiş ve nakış dersleri; rüşdiye şubesin­de ise bu derslerle birlikte inşâ, Arap­ça ve Farsça, tedbîr-i menzil, mebâdî-i ulûm-i riyâziyye ve tabîiyye ve terzilik dersleri okutulacaktı.

İlk mezunlannı 1873 yılında veren İs­tanbul Dârülmuallimâtı, 93 Harbi ve bu­nun sonunda Balkanlar'dan gelen muha­cir akını yüzünden iki yıl kadar kapatıldı. 1881-1882 öğretim yılında okulun mü­dürlüğüne Fatma Zehra Hanım tayin edil­diyse de ertesi yıl okulun yönetimi biri kadın, diğeri erkek iki müdüre verildi.

1892'de okulun öğrenci ihtiyacını kar­şılamak maksadıyla rüşdiye seviyesinde bir "ihtiyat kısmı" açıldı[169]. 1895'te Dârülmualümât ve ihtiyat kısmına ait bir talimat yayım­landı. 1900-1901 ders yılında İstanbul Dârülmuallimâtı'nda toplam 350 öğren­ci bulunuyordu.

İstanbul Dârülmuallimâtı, İl. Meşruti­yet döneminde bazı değişikliklere uğra­dı. 1910-1911 ders yılında Fatih Çarşam-ba'daki Leylî Kız Sanayi Mektebi'nde ilk yatılı dârülmualümât açıldı. Bu okul bir yıl sonra Çapa'daki Derviş Paşa Konağı'-na taşındı. 1913-1914 ders yılında öğret­men adaylarına uygulama imkânı sağ­lamak için bir tatbikat mektebi devreye sokuldu. 1914-1915 ders yılında yayım­lanan programla İstanbul Dârülmuallİ-matı İbtidâî kısmı {tatbikat mektebi), ib-tidâî dârülmualümât, ana muallim mek­tebi ve ana mektebi olmak üzere dört kısma ayrıldı.

1331 tarihli (1915) Dârülmuallimîn ve Dârülmualümât Nizamnâmesi'nde İstanbul Dârülmuallimâtı, Dârülmuailİmât-ı Aliye adıyla ibtidâî, ihzârî ve âlî kısımla­rına ayrıldı. İbtidâî kısmın Öğretim sü­resi beş, ihzârî kısmın iki ve âlî kısmın üç yıl olarak belirlendi. İbtidâî kısmın me­zunları ibtidâîlere öğretmen, ihzârî kıs­mın mezunları ibtidâî dârülmualümâtla-ra öğretmen ve müfettiş; edebiyat, ta-büyyât ve riyâziyyât şubelerine ayrılan âlî kısmın mezunları ise orta ve yüksek öğretim okullarına öğretmen olacaklar­dı. Öğretim süresi bir yıl olan ana mual­lim mektebi ve bunun uygulama okulu olan ana mektebi de Dârülmuallimât-ı Âliye'ye bağlıydı.

Bu nizâmnâmeye göre ibtidâî kısmın­da okutulacak başlıca dersler şunlardı: Kur'ân-ı Kerîm ve ma'lûmât-ı dîniyye, siyer, fenn-i terbiyye, usûl-i tedris ve ilm-i ahvâl-i rûh, Türkçe, kıraat ve in-şad, ezber, elsine-İ ecnebiyye, tarih, coğ­rafya, kozmografya, riyâziyyât, ma'lû­mât-ı tabîiyye, ma'lûmât-ı zirâiyye ve tatbikat, usûl-i defter, ma'lûmât-ı ikti-sâdiyye ve idâre-i beytiyye, ma'lûmât-ı ahlâkıyye, medeniyye ve hukükıyye, teş­rih, flzyoloji-i beşerî ve hıfzıssıhha, yazı, resim, mûsiki ve gına, el işleri, terbiye-i bedeniyye, tatbîkât-ı dersiyye. İhzârî kıs­mında da şu dersler bulunuyordu: Kur1-ân-ı Kerîm, Türkçe, kavâid, edebiyat, ki­tabet ve imlâ, coğrafya, kozmografya, tarih, elsine-i ecnebiyye, hesap, hende­se, cebir, ma'lûmât-ı tabîîyye, resim, mû­siki ve gına, terbiye-i bedeniyye, dikiş ve tamir, yemek pişirme, çamaşır yıkama ve ütü, idâre-İ beytiyye. Âlî kısmında ise 191S'te bu okula bağlı olarak açılan İnâs Dârülfünunu'ndaki dersler okutuluyor­du. Ana muallim mektebi programı ise şöyleydi: İlm-i ahvâl-i rûh, fenn-İ terbiy­ye, Frobel usulünde tedrisat ve el İşleri­nin nazarî kısmı, hesap, hendese, gına ve piyano, târîh-i Osmânî, Türkçe, ulûm-i tabîiyye, hıfzıssıhha, coğrafya-yı Osmâ­nî, terbiye-i bedeniyye, resim, tatbikat.

1915-1916 ders yılında Dârülmuallimât-ı Âliye'de 499'u yatılı. 238'i gündüz­lü olmak üzere 737 öğrenci bulunuyor­du. Aynı yıl İnâs Dârülfünunu'ndaki öğ­renci sayısı ise sadece dokuzdu. 1916'-da öğretime başlayan ihzârî kısmı ilk me­zunlannı 1919'da vermiş, fakat aynı yıl kapatılmıştır. Beş yılda 370 ana okulu öğretmeni yetiştiren ana muallim mek­tebi de bu tarihte kaldırılmıştır.

İşgal yıllarında faaliyetlerini güçlükle sürdüren İstanbul Dârülmualümât, 5 Kasım 1922 tarihli bir tebliğle Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Maarif Vekâleti'ne bağlandı. Ocak 1923'te oku­lun kadrosu yeniden düzenlendi ve 1923-1924 ders yılında, kapatılan ihzârî kıs­mına denk bir orta dârülmualümât açıl­dı. Tabîiyyât, riyâziyyât, edebiyat ve ta­rih - coğrafya şubelerine ayrılan bu oku­lun öğretim süresi üç yıldı. 1924-1925 ders yılında orta dârülmuallimât da ka­patılmış ve okul İstanbul Kız Muallim Mektebi adını almıştır.

İstanbul dışındaki dârülmuallimâtlar, II. Meşrutiyet döneminde bazı vilâyet-lerdeki kız rüşdiyelerine birkaç sınıf ilâ­ve edilmek suretiyle açıldı. Bu okullarda da 1331 (1915) tarihli Dârülmuallimîn ve Dârülmuallimât Nizâmnâmesi ile 1332 (1916) tarihli Dârülmuallimîn ve Dârül­muallimât-ı İbtidâiyye Talimatnamesi hü­kümleri uygulanıyordu. Taşrada açılan dârülmualümâtlann bir kısmı I. Dünya Savaşı'ndan sonra imparatorluk sınırlan dışında kalmış, bir kısmı da Kurtuluş Sa­vaşı günlerinde kapanmıştır. Bu sebep­le Cumhuriyet döneminin ilk öğretim yı­lında (1923-1924) Türkiye'de İstanbul Dârülmuallimâtı hariç sadece altı dârülmu­allimât bulunuyordu. Bunlar da İstan­bul'daki okul gibi 1924-1925 ders yılın­dan itibaren kız muallim mektebi adını almiştr.