Darüşşafaka Cemiyeti/Lisesi Nedir, Tarihçesi, Özellikleri, Hakkında Bilgi

Dârüşşafaka. Öksüz ve yetim müslüman çocukları okutmak için Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i îslâmiyye tarafından 1873 yılında İstanbul'da açılan mektep.

Dâire-i Askeriyye ruznâmecisi Yûsuf Ziya Bey'in (Paşa) teşvik ve öncülüğü ile Gazi Ahmed Muhtar Paşa (sadrazam), Vidinli Tevfik Paşa, Sakızlı Ahmed Esad Pa­şa (sadrazam) ve Ali Nakî Efendi tarafın­dan, diğer unsurlara göre yoksul ve geri kalmış müslüman halk çocuklarının eği­tim ve öğretimine yardımcı olmak üzere 21 Şevval 1280 tarihinde Cem'İyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye adlı bir dernek kurulmuştur.

15 Muharrem 1289 ta­rihli Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye Nizamnâmesi'nde cemiyetin vatan sevgisini ve millet gayretini esas alacağı, üyelerinin bu yön­de çaba gösterecek şahıslardan oluşaca­ğı belirtilmektedir. Cemiyetin ida­re ve tedris meclisi adıyla seçimle olu­şan iki organı bulunduğunu belirten ni­zâmnâmede, Tedris Meclisi âzalarının is­tifa etmedikleri sürece üyeliklerinin devam edeceği hükmünün getirilmesi, cemiyetin bütün zorluklara rağmen uzun süre yaşamasına imkân sağlamış­tır. Nizâmnâmede okutulacak dersler belirlenmekle birlikte ileride bu dersler­de değişiklik yapılmasına veya başka dersler ilâvesine de imkân verilmiştir.

Cemiyet ilk faaliyet olarak Yûsuf Ziya Paşa'nın şahsî imkânlarıyla tamir edi­len, Beyazıt'ta Simkeşhâne'deki Valide Emetullah Kadın Mektebİ'nde bir çırak okulu açmıştır. Kapalı Çarşı'daki esnaf çıraklarına okuma yazma, hesap, sosyal bilgiler ve İslâm dini esaslarını öğret­mek amacıyla açılan bu mektep büyük ilgi görmüş ve zamanla yetersiz hale gel­miştir. Bunun üzerine Aksaray'daki Ebû-bekir Paşa Mektebi cemiyetin idaresine verilerek burada da bir şube açılmış ve faaliyeti 1865'ten 1873'e kadar aralık­sız devam etmiştir. Çırak mekteplerin­de nizâmnâme gereğince dersleri fahrî olarak cemiyet üyeleri veriyordu. Üç sı­nıftan oluşan mektepte okuma yazma, ilmihal, Kur'an, Türkçe gramer, kompo­zisyon, matematik, tarih ve coğrafya gi­bi dersler okutuluyordu. Kitap ve her tür­lü ders aracı Öğrencilere parasız sağlan­maktaydı. Türkiye'de ilk halk mektebi sayılan bu çırak mekteplerinin eğitimi 1864'ten 1873'e kadar sürdü. Bu tarih­ten sonra çırak mekteplerinin niçin ka­patıldığı kesin olarak bilinmiyorsa da Maarif Nâzın Münif Paşa'nın adı geçen mektep binasını 1873'te cemiyetin elin­den almasının veya söz konusu mekte­bi Dârüşşafaka ile birlikte yürütmenin zorluklarının bunda rolü olduğu tahmin edilmektedir.

Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye, eği­tim ve öğretim faaliyetlerinin bir parça­sı olmak üzere telif ve tercüme yoluyla ders kitapları, kaynak ve yardımcı kitap­lar hazırlatmış, bunlar Dârüşşafaka'nın yanında birçok resmî okulda da okutulmuştur. Cemiyet bu faaliyetiyle aynı za­manda önemii bir gelir kaynağı sağla­mıştır. Tesbit edilebildiği kadarıyla ce­miyetin kuruluşundan itibaren çeşitli ko­nularda elli sekiz kitap bastırılmış olup bunlardan özellikle cemiyetin adıyla tanınan Elifba, Kadri Efendi ile Yûsuf Zi­ya Paşa'nın birlikte hazırladıkları hesap kitabı ve Rızâ Paşa'nın hazırladığı Esmâ-i Türkiyye adlı sözlük büyük ilgi görmüş­tür. Son kitabın 1317 (1899) yılında 14. baskısı yapılmış, eser Salih Vehbî tara­fından Arapça'ya tercüme edilerek Türk-çe'siyle birlikte basılmıştır. Aynı sözlük Hüseyin Remzi tara­fından geliştirilip Ünsü'I-lugöt adıyla ya­yımlanmıştır. Müderris­lerden Mihaliçli Mustafa Efendi'nin Emsi-le-i Cedîde'si ve Tekmile-i Bina'sı, Arapça öğretimini kolaylaş­tırmak amacıyla yazılmıştır. Süleyman Paşa'nın hazırlamış olduğu İlmihal de birçok defa basılmış, yeni baskılarında yazarı tarafın­dan gerekli değişiklikler yapılmıştır. Dâ­rüşşafaka'nın yedinci sınıfında okutul­mak üzere Hafız Mehmed Emin Efendi'­nin Muhtasar-ı Menâr Tercümesi adıy­la Türkçe'ye çevirdiği eser de yayımlanmıştır.

Akaid, fıkıh, Arapça, dil öğretimi, il­mihal kitaplarından başka tabiat, hay­vanat, nebatat gibi değişik alanlarda ha­zırlanan kitaplar, özellikle Binbaşı Ali Sâ-ib Bey'in Mufassal Memâlik-i Osmâ-niyye Coğrafyası, Hüseyin Paşa'nın Memâlik-i Osmâniyye Ziraat, Ticaret ve Haâdini Coğrafyası başlıklı kitapları, İbrahim Şemsî Bey'in tercüme ettiği üç ciltlik Târıh-i Umûmî gibi eserler, ülke­de ilk olarak öğretim birliğini sağlama­yı hedef alan bir program içinde hazır­lanmış ve birbiri ardınca yayımlanmış önemli ders kitaplarıdır.

Cemiyet kitap yayınları yanında Me-böhis-i İlmiyye adıyla 1867 yılından iti­baren bir de aylık dergi çıkarmıştır. Bir­kaç yıl devam ettiği anlaşılan bu dergi­nin muhtevası önceleri doğrudan doğru­ya cemiyetin talebelerine yönelik iken zamanla diğer okullara da hitap edecek şekilde genişletilmiştir. Dergi daha çok pozitif bilimlere ağırlık vermiş, çeşitli şe­kil, çizim ve cetvellerle konuları açıkla­maya yardımcı olmuştur. Dergide Vidinli Tevfik ve Ahmed Muhtar gibi cemiye­tin kurucularının ilmî ve teknik konular­daki yazılarına yer verilmiştir.

Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye üye­leri ibtidâî seviyesinde düzenli bir okul açmayı düşündükleri sırada, Paris sefa­retinden İstanbul'a gelerek cemiyete ka­tılan Sakızlı Ahmed Esad Paşa'nın tav­siyesiyle Dârüşşafakati'l-İslâmiyye adıyla bir mektep kurmaya karar verdiler. Esad Paşa, Paris civarında gördüğü asker ye­timlerinin eğitimine mahsus Prytanâe Militaire de la Fleche gibi bu yeni oku­lun müslüman kız ve erkek yetimlere mahsus bir kurum olmasını düşünüyor­du. Mektebin, İstanbul'un en havadar yeri sayılan Sultan Selim ile Fâtih cami­leri arasında, Haliç ve Boğaz girişine hâ­kim bir tepe üzerinde inşa edilmesi ka­rarlaştırıldı. Arsa bedeli olan 210.000 kuruş Sultan Abdülaziz tarafından veril­di. Binanın planlan, Dolmabahçe Sarayı mimarı Otıannes Balyan Kalfa'ya özel ola­rak yaptırıldı. Başta Şehremini Server ve cemiyetin kurucusu Yûsuf Ziya beyler olmak üzere devlet görevlilerinden olu­şan bir heyetin kontrolü altında inşaat 26 Rebîülâhir 1285'te başladı, 2 Cemâziyelevvel 1290'da sona erdi ve aynı yıl öğre­time başlandı. 3.071.263 kuruş olan in­şaat masrafının 500.000 kuruşu Abdü­laziz tarafından. 374.900 kuruşu maliye hazinesinden, geri kalan kısmı da başta Sadrazam Âlî Paşa olmak üzere vezirler ve yüksek devlet memurlarının yaptık­ları bağışlardan karşılandı.

Dârüşşafaka'nın idaresi ve okutulacak dersler hakkındaki nizamname, okula on yaşından büyük olmayan yetim ve fa­kir müslüman çocukların alınmasını, oku­lun ve öğrencilerin her türlü masrafları­nın Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye'ce karşılanmasını, bir idare, bir de eği­tim kurulu oluşturulmasını, mektebin ve talebelerin durumu ile yakından ilgilen­mek üzere bir müdür, bir de müdîre tayin edilmesini ön görüyordu. Nizamna­mede öğrencilerin askeriyede ve devlet dairelerinde çalışmalarına imkân vere­cek şekilde eğitilecekleri ve geceleri okul­da kalacakları belirtilmişti. Dârüşşafaka'ya başlangıçta kız öğrencilerin de alın­ması düşünüldüğünden mektep binası iki taraflı yapılmıştı. Ancak o sırada ba­zı sakıncalar ileri sürülerek kız öğrenci alınmasından vazgeçildi.

Dârüşşafaka'nın eğitim ve öğretim programı devrin ibtidâî, rüşdiye ve idâ-dî programlarını içine alacak şekilde ha­zırlanmakla birlikte Maarif Nezâreti'ne bağlı okullarda uygulanan programların çok üstündeydi. Nizâmnâmede dersler sekiz yıllık olarak ve Özellikle Dârüşşa-faka'da okutulmak üzere programlan­mıştı. Birinci sınıfın dersleri, öğrencile­rin rüşdiye programını takip edebilme­lerini sağlayacak şekilde düzenlenmiş. son iki sınıfın dersleri ise öğretim sevi­yesi bakımından yüksek okul programı­na göre hazırlanmıştı. Bu bakımdan Dâ-rüşşafaka'nın son iki sınıfı âlî derece ka­bul edilmiş ve 1873-1894 yılları arasın­da mektebi bitirenler yüksek okul me­zunu sayılmıştır.

Sakızlı Ahmed Esad Paşa'nın Paris'ten getirdiği okul programı esas alınarak cemiyet üyeleri tarafından hazırlanan programa göre Dârüşşafaka'da başlan­gıçta Türkçe, Arapça, Farsça, Fransızca, dinî ilimler. Osmanlı tarihi, genel tarih. Osmanlı coğrafyası, genel coğrafya, man­tık, edebiyat ve kompozisyon, aritmetik, cebir, geometri, fizik, kimya, topograf­ya, jeoloji, tabiat bilgisi, astronomi, ma­kine bilgisi, Osmanlı kanunları, iktisat ve defter tutma usulü gibi dersler oku­tuldu.

Bu programda zaman içinde ihtiyaç­lara göre bazı değişiklikler de yapıldı. Meselâ 1880'de programa alınan elektrik dersi, son sınıflara konulan telgraf der­siyle birlikte temel dersler arasına gir­di. 1873-1894 döneminde okul âdeta bir telgraf fen mektebi hüviyetini kazandı. Bu sebeple 1881'de okuldan iik defa me­zun olan sekiz kişi, cemiyet üyesi olan .Posta ve Telgraf Nâzın İzzet Efendi'nin gayretiyle nezâret kalemlerine alındılar. Posta ve Telgraf Nezâreti'ne fen memu­ru yetiştirmek ve bundan böyle Dârüş-şafaka mezunlarının bu nezâret için ye­tiştirilmelerini sağlamak üzere progra­ma fenn-i teigrafiyye adıyla bir ders da­ha konuldu. Posta ve Telgraf Nezâreti ilk mezunlardan üç, ikinci mezunlardan da bir olmak üzere dört kişiyi 1883 yılında Paris'teki telgraf mektebine gönderdi. Bunlardan iyi sonuç alınması üzerine iki yıllık aralıklarla ikişer mezunun Paris'e gönderilmesine devam edildi.

Dârüşşafaka programı yine de zama­nın ihtiyaçlarına cevap vermediği için öğ­retmenlerden bir komisyon kurularak 1887'de yeni bir program hazırlandı. Me­celle ve fıkıh gibi bazı dersler terkedil-di. Yeni program çalışmasında, o sırada Dârüşşafaka'nın Posta ve Telgraf Nezâ­reti ile Rüsumat İdaresi'ne eleman ye­tiştirmiş olması da dikkate alındı. Posta ve Telgraf Nezâreti'ne memur olacaklar için yedi ve sekizinci sınıflarda okutulan telgraf dersi aynen bırakılırken Rüsumat idarelerine ayrılacak olanlar için vergi meseleleriyle ilgili dersler konuldu.

Dârüşşafaka'ya ilk tedrisata başladığı 1873'te elli dört öğrenci kaydedilmiş, bunlardan okuma yazma bilen yirmi se­kiz kişi ikinci sınıfa, diğerleri birinci sı­nıfa alınmıştı. Okul gerek eğitim gerek­se idare bakımından en iyi dönemini 1873-1894 yılları arasında yaşadı. Bu dönemde okulun eğitim kurulu başkanı olan Askerî Okullar Ders Nâzın Süley­man Paşa'nın gayretleriyle pek çok su­bay öğretmen Dârüşşafaka'da fahri ola­rak ders verdi. Bu arada cemiyet üyele­ri veya öğretmenler tarafından birçok ders kitabı telif veya tercüme edildi. Oku­lun bastırdığı bu ders kitapları öğrenci­lere parasız dağıtıldı.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın pat­lak vermesi Dârüşşafaka'yi da etkiledi. İstanbul'da toplanan Rumelili göçmenle­rin bir kısmı okula yerleştirildiği için altı ay kadar ders yapılamadı. Çoğu subay olan öğretmenleri cepheye gittiğinden altıncı sınıf öğrencileri bir yıl ders göre­medi. Öğrencilere bile zor yeten okul ge­lirlerinin göçmenlere harcanması yüzün­den maddî sıkıntı had safhaya ulaştı. Gazi Ahmed Muhtar Paşa'nın gayretiyle Hindistan'dan bir miktar yardım alındı. Nihayet muhacirlere yer bulunarak Dâ­rüşşafaka eski haline kavuşturulmaya çalışıldı. Okulda basılmış olan ders kitap­larının bir kısmı padişaha hediye edile­rek bundan sağlanan 80.000 kuruş yardımla muhacirlerin harap ettiği okul bi­nası onarıldı.

1884 yılında Dârüşşafaka'yı ziyaret eden ve okuldan çok memnun kalan Sad­razam Küçük Said Paşa'nm gayretiyle, Dârüşşafaka'nın iaşe bakımından eksik­liklerinin tamamlanmasına ve bunun ma­liye hazinesinden karşılanmasına karar verildi. Ayrıca Said Paşa'nın Dârüşşafa-ka hakkında verdiği bilgilerden mem­nun olan II. Abdülhamid. o yıl mektebi bitiren altı öğrenciyi kabul etti. Öğren­ciler bizzat yaptıkları tabloları padişaha verdiler. Bu tarihten sonra Dârüşşafa-ka'dan her yıl mezun olanların İsimleri­ni ve tablolarını padişaha takdim etme­leri âdet haline geldi.

Yeniden eski gücüne kavuşan Dârüş-şafaka'nın bu dönemi de uzun sürmedi. Okulun kurucusu ve destekleyicisi olan Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye zayıf­ladı. Her türlü toplantının yasaklandığı bu dönemde cemiyet üyeleri bir araya gelemez oldular; nihayet 1888'de top­lantılarını fiilen tatil ettiler; Dârüşşafaka tekrar malî sıkıntı içine düştü. Duru­mu öğrenen II. Abdülhamid Dârüşşafaka'yı himayesine alarak Maarif Nezâreti'ne okula 4S8 lira nakdî yardım yapıl­masını emretti. Sadrazam Cevad Paşa da Osmanlı Devleti'nden imtiyaz alan şirketlerin Dârüşşafaka'ya nakdî yardım yapmaları usulünü başlattı; ayrıca Dâ-rüşşafaka mezunlarının Posta ve Telgraf Nezâreti ile Rüsumat İdaresi'nde çalış­maları konusunda bir irade çıkarılması­nı sağladı.

Dârüşşafaka'da gelirlerin sabit kalma­sına karşılık öğrenci sayısının zamanla 400'den 700'e yükselmesi, 1894'ten iti­baren eğitimde önemli gerilemelere se­bep oldu. Bunun üzerine padişah çıkar­dığı bir irade ile Dârüşşafaka'yı 1903 yı­lında Maarif Nezâreti'ne bağladı; bu sa­yede hem idarî personel ve öğretmen açığı büyük çapta kapatıldı, hem de oku­lun maddî ihtiyaçları karşılandı. Ancak bu değişiklikle Dârüşşafaka'nın bir dev­let okulu halini alması, kuruluş amacın­dan uzaklaşmasına yol açtı. Nitekim o güne kadar mektebe fakir ve yetim müs-lüman çocuklar alınırken bu değişiklik­ten sonra analı babalı olanlar, hatta bir­çok ileri gelen ailenin çocukları da oku­la girmeye başladı. Bu durum II. Meş­rutiyetin ilânına kadar devam etti.

II. Meşrutiyetin getirdiği hürriyet ha­vasından faydalanan Dârüşşafaka me­zunları, 8 Ağustos 1324'te bir araya gelerek mezunlar cemiyetini kurdular. Cemiyetin daveti üzeri­ne, devrin meşhur siyasîlerinin de arala­rında bulunduğu Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye üyeleri 16 Kânunusâni 1324'te toplandı. Cemiyet, nizâm­nâmesi gereği tabii reis olan sadrazamın başkanlığında yeniden çalışmalarına baş­ladı. İlk İş olarak Dârüşşafaka'yı geri almak için Ba­bıâli'ye ve Maarif Nezâreti'ne müracaat etti. Yedi ay kadar süren yazışmalardan sonra Dârüşşafaka Cem'iyyet-i Tedrîsiy­ye-i İslâmiyye'ye iade edildi. Maarif Nezâreti1-nin Dârüşşafaka'ya verdiği yıllık 859.000 kuruş tahsisatın bundan böyle aylık ola­rak ödenmesi ve mektebin eğitim ve öğ­retiminin diğer özel okullar gibi maarif müfettişlerince denetlenmesi kabul edil­di. Dârüşşafaka, Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye idaresindeki bu özel durumu­nu Cumhuriyet dönemine kadar korudu.

Cumhuriyetin ilânından sonra Dârüş­şafaka da maarifin normal orta öğretim programını uygulamaya başladı ve Dâ­rüşşafaka Lisesi adını aldı. Cem'iyyet-i Tedrîsiyye-i İslâmiyye'nin adı 26 Nisan 193S'te Türk Okutma Kurumu, 3 Ocak 19S3 tarihinde de Dârüşşafaka Cemiye­ti olarak değiştirildi. Cemiyetin İlk ku­rucuları, okulun geleceğini güven altına alabilmek İçin başkanlığı sadrazamlara vermişlerdi. Cumhuriyetin ilânından son­ra da başbakanlar cemiyetin tabii baş­kanı sayılmıştır.

Dârüşşafaka Lisesi'nde 195S yılında İngilizce öğretime geçildi. Önceleri iki yıllık hazırlık sınıfıyla birlikte sekiz yıl de­vam eden öğretim, sonradan hazırlık sı­nıfının bir yıla indirilmesiyle yedi yıla dü­şürüldü. Dârüşşafaka Cemiyeti 15 Tem­muz 1969'da aldığı bir kararla okulda karma eğitimi başlattı. 1971-1972 öğ­retim yılında, ihtiyaçları artık karşılaya­maz duruma gelen eski binadan okul bahçesinin bir bölümüne inşa edilen ye­ni binaya geçildi. Eski bina ise müze ha­line getirildi. Günümüzde de babasız ve­ya anasız babasız fakir çocukları kabul eden Dârüşşafaka nın ihtiyaçları hayır sever yurttaşların bağışlarıyla karşılan­maktadır. Okulda parasız yatılı öğrenim gören öğrenciler bunun karşılığında her­hangi bir yükümlülükle bağlı değildir­ler. Öğrencilerin ders araçları ve giyim eşyaları da okul tarafından sağlanmak­tadır. Bugün 600 civarında öğrencinin eğitim gördüğü Dârüşşafaka'dan çok sayıda ilim adamı, idareci, asker ve sa­natkâr yetişmiştir.